در واقع آقا محمد خان با انتخاب پايتخت خود در بخش‌هاى شمالى ايران ، تلويحا نشان داد كه مسائل و مشكلات بخش‌هاى شمالى ، از جمله موضوع دست‌اندازىها و تجاوزات روسيه و خوانين آسياى مركزى و قفقاز به خاك ايران در اولويت سياسى وى بوده است . سير حوادث بعدى در دوره حكومت آقا محمد خان و فتحعلى شاه ، مهر تأييدى بر اين سياست زد . درگير شدن ايران در دو دوره جنگ با قدرت استعمارى روسيه و كشمكش براى تجديد حاكميت بر مناطق آسياى مركزى و قفقاز ، از مهم‌ترين رويدادهايى بودند كه تمامى همّ و غم قاجاريه را به خود مشغول ساختند ، از اين‌رو قاجارها عملا امكان نظارت دقيق و شايسته را بر مسائل خليج فارس و جنوب نداشتند و همين امر زمينه مناسبى را براى قدرت‌هاى منطقه‌اى آل سعود و سلاطين مسقط و انگلستان ايجاد كرد تا به يكه‌تازى و باج‌خواهى در جنوب ايران بپردازند . به‌هرحال تغيير پايتخت به معناى اولويت مسائل شمال ايران بود و اين جابه‌جايى تأثيرى منفى بر موقعيت ايران در بنادر جنوب و به ويژه بندر عباسى بر جاى گذاشت ؛ چنان كه شهر بندر عباسى و مضافات آن ، كه پس از سقوط صفويان در بحران‌هاى مختلف فرورفته بودند ، در پنجاه سال نخست حاكميت قاجاريه نيز شاهد بىتوجهى حكومتگران و همچنان در معرض خطر و تهديد دشمنان خارجى بودند . كيفيت اين رويدادها و موقعيت بنادر جنوب را در بخش بررسى اسناد با جزئيات بيشترى بررسى خواهيم كرد . آنچه با عنوان مهم‌ترين تحولات منطقه‌اى خليج فارس در آستانهء قرن نوزدهم ميلادى آورده شد ، شرايط جديدى را در بندر عباسى و نواحى مجاور آن پديد آورد . به عبارت ديگر ، توسعه قدرت سياسى انگلستان در منطقه ، شكل‌گيرى قدرت‌هاى جديد آل سعود و آل بو سعيد و تغيير پايتخت از شيراز به تهران تأثير بسيار عميقى بر موقعيت سياسى و اقتصادى بندر عباسى در دوره قاجارى بر جاى گذاشت و در واقع شرايط را براى اعمال حاكميت ايران در اين منطقه دشوارتر ساخت . اين امر در حالى صورت مىپذيرفت كه دولتمردان قاجاريه در دوره پادشاهى آقا محمد خان و فتحعلى شاه قاجار با دوره‌اى پرتنش و سخت مواجه بودند و بر همين اساس نمىتوانستند به آسانى به مسئله حاكميت خود در خليج فارس بپردازند . به عبارت ديگر ، مسئله جنگ‌هاى ايران و روسيه و توسعه‌طلبى روس‌ها در بخش‌هاى شمالى ايران موجب شد پادشاهان اوليه قاجار چندان توجهى به مسائل جنوب و به ويژه بندر عباسى نشان ندهند . امّا با فروكش كردن اين برخوردها و آغاز دوره‌اى نسبتا آرام با پادشاهى محمد شاه و ناصر الدين شاه ، شرايط مناسبى براى بازنگرى در سياست‌هاى حكومتى در جنوب ايران پديد آمد و بندر عباسى و مضافات آن از اين شرايط نوين بهره‌مند شدند . نشان دادن كيفيت تغيير در نگرش حكومتى قاجاريه نسبت به بندر عباسى و مسائل جنوب مستلزم دستيابى به مدارك و اسناد و متون تاريخى است و در مطالعات مرتبط با خليج فارس توجه كمترى به آن شده است . براى بررسى هر چه بهتر موقعيت سياسى و اجتماعى « بندر عباسى در دوره قاجاريه » با استفاده از اسناد و مدارك ايران ، تحولات اين بندر مهم در سه دوره بررسى خواهد شد . اساس اين دوره‌بندى مبتنى بر تحولات عمده در « بندر عباسى » و « سياست‌هاى اجرايى قاجاريه » است . به عبارت ديگر « مسئله بندر عباسى » در دوره قاجاريه با توجه به تغييرات و تحولات عمده‌اى كه در مسائل مختلف آن صورت پذيرفته ، كانون اصلى توجه اين كتاب است كه به سه دوره تقسيم شده و رويدادهاى مهم اين سه دوره براساس اسناد ارائه شده ، بررسى و تحليل خواهد شد . ( الف ) بندر عباسى در دورهء اول قاجار ( 1206 تا 1264 ق . / 1792 تا 1868 م . ) بندر عباسى و مضافات آن در دوره نسبتا طولانى 58 سالهء بين سال‌هاى سلطنت آقا محمد خان ، فتحعلى شاه و محمد شاه قاجار ( 1206 ق . تا 1264 ق . / 1792 م تا 1848 م . ) به دلايل مختلف ، مورد توجه چندان حكومت قرار نداشتند . « 1 » همانگونه كه پيش از اين نيز گفته شد ، تغيير و جابه‌جايى مركز ثقل سياسى ايران از شيراز به تهران نيز مزيد بر علّت شد تا مسائل شمالى از اولويت ويژه‌اى برخوردار شوند . بندر عباسى و مضافات آن در دوره قاجارى بخشى از ايالت فارس محسوب مىشدند و تحت مديريت و نظارت والى آن قرار داشتند . ايالت پهناور فارس كه تقريبا عمده سواحل و جزاير خليج فارس را شامل مىشد ، جزء يكى از مهم‌ترين ايالات ايران عصر قاجارى محسوب مىشد و شيراز كه مركز ايالت بود ، سه بندر عباسى ، لنگه و بوشهر را به مراكز داخلى ايران متصل مىساخت . اما از اين ميان « بوشهر » به دلايلى كه پيشتر به بخشى از آنها اشاره شد ، در دوره اول حكومت قاجاريه مهم‌ترين و اصلىترين بندر واردات و صادرات ايالت فارس به شمار مىرفت و پس از آن بندر عباسى و لنگه و ديگر بنادر كوچكتر قرار داشتند . در دوره اول ، بخش عمده‌اى از نظارت مركز بر امور بنادر و به ويژه بندر عباسى ،

--> ( 1 ) . به كار بردن عبارت « مورد توجه قرار نداشتن بندر عباسى » در اينجا به قصد نشان دادن توجه خاندان زند و قاجاريه به مسائل خليج فارس و به ويژه بندر عباسى صورت گرفته است . هرچند بدون ترديد بخشى از اين بىتوجهى به دليل موقعيت خاص سياسى بندر عباسى پس از سقوط صفويه و جابه‌جايى كانون اقتصادى از بندر عباسى به بوشهر شكل گرفته است . به عبارت ديگر بوشهر همانند گذشته همچنان بيشتر از بندر عباسى محل توجه و اعتناى حكومتگران قاجارى بود و عبارت مذكور تنها نشان‌دهنده بخشى از نسبت توجه دو خاندان حكومتگر ايرانى به مسائل بندر عباسى است .